Văn hóa dùng đũa của người Hoa: lịch sử và những điều kiêng kỵ

Văn hóa dùng đũa của người Hoa là một trong những nét đẹp lâu đời và giàu ý nghĩa nhất trên bàn ăn phương Đông. Đôi đũa nhìn qua thì đơn giản, chỉ là hai que gỗ hay tre, nhưng lại gắn với hàng ngàn năm lịch sử, với phép tắc ứng xử và cả quan niệm về sự tôn trọng, gắn kết trong gia đình. Hiểu về văn hóa dùng đũa cũng là hiểu thêm một phần cách người Hoa nhìn nhận bữa cơm và tình thân.

Lịch sử đôi đũa Trung Hoa

Đũa xuất hiện ở Trung Hoa từ rất sớm, được cho là đã có cách đây hơn ba nghìn năm. Ban đầu người xưa dùng những que nhỏ để gắp thức ăn nóng ra khỏi nồi, tránh bị bỏng tay. Dần dần, khi cách nấu nướng chuộng thái nhỏ nguyên liệu và nấu chín kỹ, đôi đũa trở thành dụng cụ ăn uống chính, tiện lợi hơn hẳn việc dùng tay hay dao. Khổng Tử cũng được cho là có ảnh hưởng tới thói quen này, khi ông cho rằng dao là biểu tượng của bạo lực và không nên xuất hiện trên bàn ăn. Từ Trung Hoa, đôi đũa lan tỏa sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam và nhiều nước châu Á khác, mỗi nơi lại có chút biến đổi riêng cho hợp với văn hóa bản địa.

Những điều kiêng kỵ khi dùng đũa

Trên bàn ăn của người Hoa có khá nhiều điều kiêng kỵ liên quan tới đôi đũa. Đây không chỉ là phép lịch sự mà còn gắn với những quan niệm tâm linh và sự tôn trọng người cùng mâm. Bạn nên lưu ý những điều sau:

• Không cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm: hình ảnh này gợi tới nén nhang cắm trong bát cơm cúng người đã khuất, nên bị coi là điềm xui và rất bất kính với người còn sống.
• Không gõ đũa vào bát hay chén: ngày xưa chỉ có kẻ ăn xin mới gõ bát để xin ăn, nên gõ đũa lên bát bị xem là thô lỗ và kém may mắn.
• Không chỉ đũa vào người khác: dùng đũa chỉ trỏ hay vừa nói vừa vung đũa về phía ai đó bị coi là hành động khiếm nhã, giống như đang chỉ tay vào mặt người ta.
• Không xới tung món ăn để tìm miếng ngon: lật lên lật xuống, đảo bới trong đĩa chung để chọn miếng vừa ý bị xem là thiếu tôn trọng người cùng bàn.
• Không dùng đũa xiên thức ăn: đũa dùng để gắp, việc đâm xuyên miếng thức ăn như dùng nĩa bị coi là vụng về và bất lịch sự.

Cách cầm đũa đúng và ý nghĩa văn hóa

Cầm đũa đúng cách không khó nhưng cần một chút luyện tập. Bạn đặt chiếc đũa dưới cố định, tựa vào gốc ngón cái và đốt ngón đeo nhẫn. Chiếc đũa trên được giữ như cầm bút, điều khiển bằng ngón trỏ và ngón giữa, còn ngón cái giữ nhẹ phía trên. Khi gắp, chỉ chiếc đũa trên di chuyển, hai đầu đũa khép lại để kẹp lấy thức ăn. Hai đầu đũa nên bằng nhau, không so le, và người ta thường tránh để đũa bắt chéo nhau trên bàn vì bị coi là dấu hiệu không may.

Điều thú vị là đôi đũa còn mang ý nghĩa văn hóa sâu xa. Đũa luôn đi thành đôi, tượng trưng cho sự hòa hợp, cho việc có đôi có cặp và sự viên mãn. Trong tiếng Hoa, cách phát âm của chữ đũa gần với chữ mang nghĩa nhanh chóng, nên đũa cũng gắn với lời chúc mọi việc suôn sẻ, con cháu đầy đàn. Vì thế trong lễ cưới truyền thống, đôi đũa đôi khi được tặng như lời chúc trăm năm hạnh phúc.

Khác biệt giữa đũa Trung, Nhật và Việt

Cùng là đôi đũa nhưng mỗi nước lại có kiểu dáng riêng, phản ánh thói quen ăn uống của mình. Đũa Trung Hoa thường dài nhất, đầu vuông và thân to, hai đầu hơi tù. Vì người Hoa hay ăn chung trên bàn tròn lớn và gắp món từ giữa mâm, đôi đũa dài giúp với tới các đĩa xa dễ hơn. Đũa Nhật ngắn hơn, thuôn nhọn về đầu, rất tiện để gỡ xương cá vốn phổ biến trong ẩm thực Nhật. Đũa Việt Nam nằm ở khoảng giữa, thường làm bằng tre hoặc gỗ, thân tròn hoặc hơi vuông, đầu không quá nhọn. Người Việt cũng chia sẻ nhiều phép tắc tương tự người Hoa, như tránh cắm đũa vào bát cơm hay gõ đũa vào bát.

Dù ở nước nào, đôi đũa vẫn giữ chung một tinh thần: bữa ăn là dịp quây quần, sẻ chia và tôn trọng lẫn nhau. Nếu bạn muốn tự mình trải nghiệm không khí ấy bên những rổ hấp nóng hổi, hãy tham khảo thực đơn tại SuSuBao, tìm hiểu thêm về văn hóa yum cha hoặc cách ăn dim sum đúng điệu để buổi ẩm trà thêm trọn vẹn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao không được cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm?

Cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm gợi tới hình ảnh nén nhang cắm trong bát cơm cúng người đã khuất. Vì vậy hành động này bị coi là điềm xui và rất bất kính với người còn sống trên bàn ăn.

Đôi đũa của người Hoa có ý nghĩa văn hóa gì?

Đũa luôn đi thành đôi nên tượng trưng cho sự hòa hợp, có đôi có cặp và viên mãn. Cách phát âm chữ đũa trong tiếng Hoa còn gần với nghĩa nhanh chóng, nên đũa gắn với lời chúc suôn sẻ và thường được tặng trong lễ cưới.

Đũa Trung Hoa, Nhật Bản và Việt Nam khác nhau thế nào?

Đũa Trung Hoa dài nhất, đầu vuông thân to, hợp với việc gắp món từ giữa bàn tròn lớn. Đũa Nhật ngắn và thuôn nhọn để gỡ xương cá. Đũa Việt nằm ở khoảng giữa, thường bằng tre hoặc gỗ, đầu không quá nhọn.

Cách cầm đũa đúng là như thế nào?

Đặt chiếc đũa dưới cố định tựa vào gốc ngón cái và đốt ngón đeo nhẫn. Chiếc đũa trên cầm như cầm bút, điều khiển bằng ngón trỏ và ngón giữa. Khi gắp, chỉ chiếc đũa trên di chuyển để khép lại kẹp thức ăn, hai đầu đũa nên bằng nhau.